स्वातंत्र्यदिन विशेष : तिरंगा फडकतोय... पण आपण खरोखर स्वतंत्र आहोत का? — नागरिकांनी एकदा थांबून स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे!

१५ ऑगस्ट आला की देशभरात तिरंगा अभिमानाने फडकतो. शाळांमध्ये राष्ट्रगीत होते, देशभक्तीपर घोषणा दिल्या जातात, सोशल मीडियावर देशप्रेमाच्या पोस्टचा पाऊस पडतो. प्रत्येकाच्या मनात देशभक्तीची भावना जागृत होते. हे चित्र नक्कीच अभिमानास्पद आहे.

पण या सगळ्या उत्साहाच्या गर्दीत एक प्रश्न मात्र आपण स्वतःला विचारतो का?

ज्या स्वातंत्र्यासाठी हजारो स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली, त्या स्वातंत्र्याचा आपण खरोखर योग्य उपयोग करतो आहोत का?

ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून देश मुक्त झाला; पण आज आपण अनेक प्रकारच्या गुलामगिरीत अडकलेलो नाही का?

भ्रष्टाचाराची गुलामगिरी, व्यसनांची गुलामगिरी, अंधश्रद्धेची गुलामगिरी, जात-पात आणि धर्माच्या नावावर होणाऱ्या द्वेषाची गुलामगिरी, राजकीय स्वार्थाची गुलामगिरी आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे “मला काय त्याचे?” या मानसिकतेची गुलामगिरी!

आज रस्त्यावर कचरा टाकून आपण स्वच्छ भारताची अपेक्षा करतो. वाहतूक नियम तोडून प्रशासनाला दोष देतो. लाच देताना व्यवस्था भ्रष्ट असल्याचे सांगतो आणि दुसऱ्याने लाच घेतली तर त्याच्यावर संताप व्यक्त करतो. मतदानाच्या दिवशी पैशाच्या, दारूच्या किंवा जातीय समीकरणांच्या प्रभावाखाली निर्णय घेतो आणि नंतर पाच वर्षे सरकारला दोष देतो.

मग प्रश्न सरकारचा आहे की आपल्या मानसिकतेचा?

देश बदलण्यासाठी केवळ सरकार बदलून चालणार नाही; नागरिकांची विचारसरणी बदलली पाहिजे.

आज गावागावांत विकासाच्या घोषणा ऐकायला मिळतात. मोठमोठे रस्ते, इमारती, योजना आणि उद्घाटने दिसतात. पण त्याचवेळी शेतकरी अडचणीत आहे, बेरोजगार तरुण संधीच्या शोधात भटकतोय, अनेक गरीब कुटुंबे मूलभूत सुविधांसाठी संघर्ष करत आहेत. शिक्षणाचा खर्च वाढतोय, आरोग्यसेवा अनेकांसाठी महागडी ठरतेय.

या प्रश्नांवर चर्चा करताना आपण फक्त नेत्यांकडे बोट दाखवणार का?

लोकशाहीमध्ये नेता जितका जबाबदार असतो, तितकाच मतदारही जबाबदार असतो.

आपण कोणाला निवडतो, का निवडतो आणि निवडल्यानंतर त्याला प्रश्न विचारतो का—या तीन प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येक नागरिकाने स्वतःला द्यायला हवीत.

लोकशाही म्हणजे केवळ मतदानाचा दिवस नाही. लोकशाही म्हणजे सतत जागरूक राहणे, प्रश्न विचारणे, चुकीला विरोध करणे आणि योग्य गोष्टीच्या पाठीशी उभे राहणे.

देशभक्ती म्हणजे फक्त तिरंग्याला सलाम करणे नाही.

देशभक्ती म्हणजे कर प्रामाणिकपणे भरणे.

देशभक्ती म्हणजे सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे.

देशभक्ती म्हणजे स्त्रीचा सन्मान करणे.

देशभक्ती म्हणजे शेतकरी, कामगार, सैनिक आणि सामान्य माणसाच्या कष्टाची किंमत जाणणे.

देशभक्ती म्हणजे जात-धर्माच्या भिंती ओलांडून माणसाला माणूस म्हणून पाहणे.

देशभक्ती म्हणजे भ्रष्टाचाराला “चलते” म्हणून स्वीकारण्याऐवजी त्याला विरोध करणे.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—

देशभक्ती म्हणजे देश बदलण्यापूर्वी स्वतःमध्ये बदल घडवणे!

आज स्वातंत्र्याच्या अमृतमहोत्सवी प्रवासानंतरही आपल्याला अनेक प्रश्न भेडसावत आहेत. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण पुढे जात असलो तरी सामाजिक संवेदनशीलतेच्या बाबतीत आपण मागे तर जात नाही ना, याचा विचार करण्याची गरज आहे.

मोबाईलच्या स्क्रीनवर देशभक्ती व्यक्त करणे सोपे आहे; पण प्रत्यक्ष जीवनात देशासाठी प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य निभावणे कठीण आहे.आपण सोशल मीडियावर “जय हिंद” लिहितो; पण शेजाऱ्याच्या अडचणीला मदत करण्यासाठी पुढे येतो का?

आपण राष्ट्रगीताच्या वेळी उभे राहतो; पण राष्ट्राच्या संपत्तीचे रक्षण करतो का?

आपण सैनिकांच्या बलिदानाला सलाम करतो; पण आपल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडतो का?

हे प्रश्न दुसऱ्याला विचारण्यापूर्वी स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.