ग्रामीण विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची नवी दिशा देणारे समाजसेवक – संजय रामसिंग भानावत कट्टा प्रकट : संजय रामसिंग भानावत यांच्याशी विशेष संवाद

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देणे, आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला खीळ बसू न देणे आणि शिक्षणातून सक्षम पिढी घडविणे, हे केवळ संस्थेचे उद्दिष्ट नसून एक सामाजिक बांधिलकी आहे. याच विचारातून दारव्हा तालुक्यातील लाख येथे ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची दारे खुली करण्याचे कार्य संजय रामसिंग भानावत पुढे नेत आहेत.

पद्मश्री रामसिंग भानावत यांनी समाजासाठी केलेल्या कार्याचा वारसा जपत शिक्षणाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात परिवर्तन घडविण्याचा प्रयत्न संजय भानावत करीत आहेत. शाळा म्हणजे केवळ इमारत, वर्गखोल्या आणि परीक्षा नव्हे, तर विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारे संस्कारकेंद्र असावे, या भूमिकेतून त्यांच्या कार्याकडे पाहता येते.

या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या कार्याची दिशा, शिक्षणाविषयीची भूमिका, विद्यार्थ्यांसाठीच्या सुविधा, सामाजिक बांधिलकी आणि भविष्यातील

नियोजन जाणून घेण्यासाठी घेतलेली ही विशेष ‘कट्टा प्रकट’ मुलाखत.

प्रश्न : लाख येथे शाळा सुरू करण्यामागचा मुख्य उद्देश काय होता?

संजय रामसिंग भानावत :

ग्रामीण भागातील अनेक विद्यार्थी बुद्धिमान, मेहनती आणि गुणवंत असतात; मात्र त्यांना शहरातील विद्यार्थ्यांप्रमाणे दर्जेदार शैक्षणिक सुविधा आणि योग्य मार्गदर्शन मिळत नाही. ही दरी कमी करण्याचा आमचा प्रयत्न आहे.

विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी गाव सोडावे लागू नये, आर्थिक अडचणींमुळे त्याचे शिक्षण थांबू नये आणि ग्रामीण भागातूनही गुणवंत विद्यार्थी डॉक्टर, अभियंते, अधिकारी, उद्योजक, शिक्षक आणि विविध क्षेत्रांतील नेतृत्व म्हणून पुढे यावेत, हा शाळा सुरू करण्यामागचा मूलभूत विचार आहे.

प्रश्न : पद्मश्री रामसिंग भानावत यांच्या विचारांचा आपल्या कार्यावर कसा प्रभाव आहे?

संजय भानावत :

आमच्यासाठी पद्मश्री रामसिंग भानावत हे केवळ कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तिमत्त्व नाहीत, तर समाजासाठी प्रेरणादायी विचारांचा वारसा आहेत. समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत विकासाची संधी पोहोचली पाहिजे, ही भावना त्यांच्या कार्यातून आम्हाला मिळाली.

त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेताना शिक्षणाला आम्ही सर्वाधिक महत्त्व देतो. कारण शिक्षणामुळे व्यक्तीचे जीवन बदलते आणि त्या व्यक्तीच्या माध्यमातून संपूर्ण कुटुंब आणि समाजाची दिशा बदलू शकते.

प्रश्न : ग्रामीण विद्यार्थ्यांना आधुनिक शिक्षण देण्यासाठी कोणत्या पद्धतींचा वापर करता?

संजय भानावत :

आजचे शिक्षण केवळ पाठ्यपुस्तकापुरते मर्यादित राहू शकत नाही. विद्यार्थ्यांना डिजिटल साधने, प्रयोगातून शिक्षण, ई-लर्निंग, स्मार्ट क्लासरूम, संगणकाचे ज्ञान, विज्ञानविषयक प्रयोग आणि इंग्रजी संभाषण यांचा अनुभव मिळणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थ्याने प्रश्न विचारावा, त्याने विषय समजून घ्यावा आणि स्वतःच्या विचारांची मांडणी करावी, यावर आमचा भर आहे.

प्रश्न : विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी काय उपक्रम राबविता?

संजय भानावत :

शिक्षणाबरोबरच क्रीडा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, विज्ञानविषयक उपक्रम, वक्तृत्व, निबंध, सामान्यज्ञान, विविध स्पर्धा आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यांना आम्ही महत्त्व देतो.

विद्यार्थ्याच्या अंगी असलेली कला आणि क्षमता ओळखून त्याला योग्य व्यासपीठ मिळाले पाहिजे. प्रत्येक विद्यार्थी परीक्षेतील गुणांमुळेच हुशार ठरत नाही; त्याच्यातील वेगवेगळ्या कौशल्यांना संधी देणे हीदेखील शाळेची जबाबदारी आहे.

प्रश्न : शिक्षकांची निवड करताना कोणत्या बाबींना प्राधान्य देता?

संजय भानावत :

शिक्षक हा विद्यार्थ्याच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा व्यक्ती असतो. त्यामुळे विषयाचे ज्ञान तर आवश्यक आहेच; पण विद्यार्थ्यांबद्दल आपुलकी, संयम, जबाबदारीची भावना आणि सतत स्वतःला अद्ययावत ठेवण्याची तयारी या गुणांनाही आम्ही महत्त्व देतो.

शिक्षकाने केवळ शिकवू नये, तर विद्यार्थ्याला समजून घ्यावे आणि त्याला पुढे जाण्यासाठी प्रेरणा द्यावी, अशी आमची अपेक्षा आहे.

प्रश्न : विद्यार्थ्यांसाठी शाळेत कोणत्या सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न आहे?

संजय भानावत :

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शहरातील विद्यार्थ्यांप्रमाणे सुविधा मिळाव्यात, हा आमचा प्रयत्न आहे. सुरक्षित शाळा परिसर, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे, ग्रंथालय, संगणक प्रयोगशाळा, विज्ञान प्रयोगशाळा, डिजिटल शिक्षण आणि आवश्यक त्या शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर भर आहे.

विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी सीसीटीव्हीसारख्या उपाययोजनांनाही महत्त्व दिले जाते.

प्रश्न : शाळेच्या बस आणि निवासी वसतिगृहाची आवश्यकता का वाटली?

संजय भानावत :

परिसरातील अनेक गावांमधून विद्यार्थी शिक्षणासाठी येतात. वाहतुकीची अडचण असल्याने अनेक पालकांना मुलांना दूरच्या ठिकाणी पाठविणे शक्य होत नाही. त्यामुळे सुरक्षित आणि सोयीची वाहतूक उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.

त्याचप्रमाणे ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या अडचणीतील विद्यार्थ्यांसाठी निवासी व्यवस्था उपलब्ध असेल तर त्यांना सातत्याने शिक्षण घेता येते. आमच्यासाठी ही सुविधा नसून विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणातील अडथळे दूर करण्याचा प्रयत्न आहे.

प्रश्न : क्रीडा आणि खेळांना आपण किती महत्त्व देता?

संजय भानावत :

खेळामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, संघभावना, नेतृत्वगुण आणि आत्मविश्वास निर्माण होतो. त्यामुळे शिक्षण आणि क्रीडा यांचा समतोल असणे आवश्यक आहे.

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांमध्ये क्रीडा क्षेत्रातही मोठी क्षमता आहे. त्यांना मैदान, मार्गदर्शन आणि योग्य संधी मिळाली तर ते जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरही चमकू शकतात.

प्रश्न : दहावीनंतर विद्यार्थ्यांना करिअर मार्गदर्शनाची व्यवस्था आहे का?

संजय भानावत :

नक्कीच. दहावी हा विद्यार्थ्याच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. कोणता अभ्यासक्रम निवडायचा, कोणत्या क्षेत्रात करिअरच्या संधी आहेत, त्यासाठी कोणती तयारी आवश्यक आहे, याची माहिती विद्यार्थ्यांना आणि पालकांना मिळणे आवश्यक आहे.

भविष्यात स्पर्धा परीक्षा, कौशल्य विकास, इंग्रजी संभाषण आणि विविध करिअर पर्यायांबाबत अधिक व्यापक मार्गदर्शन उपलब्ध करून देण्याचा आमचा प्रयत्न आहे.

प्रश्न : आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि होतकरू विद्यार्थ्यांसाठी काय भूमिका आहे?

संजय भानावत :

एखाद्या मुलाची आर्थिक परिस्थिती त्याच्या स्वप्नांच्या आड येऊ नये, ही आमची भूमिका आहे. गरजू आणि होतकरू विद्यार्थ्यांना शक्य त्या पद्धतीने मदत करण्याचा आमचा प्रयत्न असतो.

शिक्षण हे आर्थिक क्षमतेवर नव्हे तर विद्यार्थ्याच्या गुणवत्तेवर आणि इच्छाशक्तीवर आधारित असावे, असा आमचा विश्वास आहे.

प्रश्न : पालकांचा शाळेशी संवाद कसा ठेवता?

संजय भानावत :

विद्यार्थ्याच्या प्रगतीसाठी शाळा, शिक्षक आणि पालक हे तिन्ही घटक एकत्र काम करणे आवश्यक आहे. पालकांशी नियमित संवाद ठेवून विद्यार्थ्याची शैक्षणिक प्रगती, उपस्थिती, वर्तन, अभ्यासातील अडचणी आणि त्याच्या आवडी-क्षमता याबाबत चर्चा केली पाहिजे.

पालकांनी केवळ परीक्षेतील गुणांकडे न पाहता मुलाच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहावे, अशी आमची अपेक्षा आहे.

प्रश्न : गावातील आणि परिसरातील नागरिकांचा संस्थेला कसा प्रतिसाद मिळतो?

संजय भानावत :

ग्रामीण भागातील नागरिकांनी शाळेला आपली संस्था म्हणून स्वीकारणे ही आमच्यासाठी मोठी ताकद आहे. पालकांचा विश्वास आणि समाजाचे सहकार्य यामुळेच अशा शैक्षणिक उपक्रमांना बळ मिळते.

ही संस्था केवळ एका कुटुंबाची किंवा व्यक्तीची नसून परिसरातील विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी काम करणारे व्यासपीठ बनावे, अशी आमची इच्छा आहे.

प्रश्न : पर्यावरण आणि सामाजिक उपक्रमांबाबत काय नियोजन आहे?

संजय भानावत :

विद्यार्थ्यांना पुस्तकातून पर्यावरण शिकवण्याबरोबरच प्रत्यक्ष कृतीतून त्याची जाणीव करून देणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षारोपण, वृक्षसंवर्धन, पाणी बचत, जलसंधारण, स्वच्छता आणि पर्यावरण संवर्धन यासारख्या उपक्रमांत विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढविण्याचा आमचा प्रयत्न आहे.

आजचा विद्यार्थी उद्याचा नागरिक आहे. त्यामुळे सामाजिक जबाबदारीची जाणीव त्याच्यात लहानपणापासून निर्माण झाली पाहिजे.

प्रश्न : पुढील पाच वर्षांत संस्थेचा विस्तार कसा करण्याचा विचार आहे?

संजय भानावत :

आमचे ध्येय केवळ शाळेचा विस्तार करणे नाही, तर शिक्षणाची गुणवत्ता आणि संधी वाढवणे आहे. डिजिटल शिक्षण अधिक सक्षम करणे, प्रयोगशाळा व ग्रंथालय अधिक समृद्ध करणे, क्रीडा सुविधा वाढविणे, विद्यार्थ्यांसाठी करिअर मार्गदर्शन आणि कौशल्य विकासाचे उपक्रम सुरू करणे, यावर आमचा भर असेल.

भविष्यात कनिष्ठ महाविद्यालय, व्यावसायिक आणि कौशल्याधारित शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचाही विचार आहे. मात्र प्रत्येक निर्णय विद्यार्थ्यांच्या गरजा आणि संस्थेच्या क्षमतेचा विचार करून घेतला जाईल.

प्रश्न : ग्रामीण विद्यार्थ्यांना आपण काय संदेश द्याल?

संजय भानावत :

ग्रामीण भागात जन्माला आलो म्हणून आपली स्वप्ने छोटी असण्याचे कारण नाही. परिस्थिती कोणतीही असो, ध्येय मोठे ठेवा. सातत्याने अभ्यास करा, प्रश्न विचारा, नवीन गोष्टी शिका आणि अपयश आले तरी प्रयत्न सोडू नका.

तुमच्यात क्षमता आहे; गरज आहे ती योग्य दिशेने मेहनत करण्याची.

प्रश्न : पालकांसाठी आपला संदेश काय?

संजय भानावत :

मुलांची इतर मुलांशी तुलना करू नका. प्रत्येक मुलामध्ये वेगळी क्षमता असते. त्याच्या आवडीचा, क्षमतेचा आणि स्वभावाचा आदर करा. शिक्षणासाठी मुलांना प्रोत्साहन द्या आणि त्यांच्या मोबाईलच्या वापरापेक्षा त्यांच्या विचारविश्वाकडे अधिक लक्ष द्या.

पालकांनी मुलांच्या शिक्षणात सहभागी होणे हीच त्यांना दिलेली सर्वात मोठी ताकद ठरू शकते.

प्रश्न : शिक्षकांना काय संदेश द्याल?

संजय भानावत :

शिक्षक हा केवळ विषय शिकवणारा व्यक्ती नसतो; तो विद्यार्थ्याच्या भविष्याचा शिल्पकार असतो. प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे समान आपुलकीने पाहून त्याच्यातील क्षमता ओळखण्याचे काम शिक्षकांनी करावे.

आपण शिकवतो त्या विद्यार्थ्यांपैकी एखादा उद्या मोठा अधिकारी, वैज्ञानिक, डॉक्टर, उद्योजक किंवा समाजसेवक झाला तर त्याच्या यशात शिक्षकाचा वाटाही असतो. ही जाणीव प्रत्येक शिक्षकाला प्रेरणा देणारी आहे.

शेवटचा प्रश्न : आपल्या संस्थेचे अंतिम ध्येय काय आहे?

संजय भानावत :

आमचे ध्येय केवळ चांगले निकाल मिळविणे नाही. आम्हाला चांगले विद्यार्थी, चांगले नागरिक आणि समाजासाठी जबाबदारीने काम करणारी पिढी घडवायची आहे.

पद्मश्री रामसिंग भानावत यांनी समाजासाठी जो विचार आणि कार्याचा वारसा निर्माण केला, त्याला शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढे नेणे ही आमची जबाबदारी आहे. ग्रामीण भागातील एका विद्यार्थ्याच्या आयुष्यात शिक्षणामुळे सकारात्मक बदल घडला, तरी आमच्या प्रयत्नांना अर्थ प्राप्त होतो.

कट्टा प्रकटचा निष्कर्ष

लाखच्या ग्रामीण मातीतून शिक्षणाची नवी वाट निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणारे संजय रामसिंग भानावत यांचे कार्य केवळ शाळा उभारण्यापुरते मर्यादित राहत नाही. ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना संधी, गुणवत्तेला व्यासपीठ आणि आर्थिक अडचणींवर शिक्षणाची मात देण्याची दिशा त्यांच्या विचारांतून दिसून येते.

“ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या हातात पुस्तक, डोळ्यांत स्वप्न आणि त्या स्वप्नांना आकार देण्यासाठी योग्य संधी” हा विचार प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न म्हणजेच लाख येथील शैक्षणिक उपक्रमाची खरी ओळख ठरू शकते.